Aşama B · Ajan tabanlı simülasyon
Kriz anında dijital para
Nasıl kullanılır?
- Parametreleri seçin, ardından Kur düğmesine basın.
- Çalıştır / durdur ile ilerleyin. Kriz haberi 10. adımdan itibaren gelir.
- Aynı rastgele tohumu koruyarak bir parametreyi değiştirin ve modeli yeniden kurun.
Tutarlar model birimidir; bir adım gün veya saat değildir. Tüm başlangıç sayıları ve davranış katsayıları temsilîdir.
Modeli deneyin
Yeşil haneler CBDC’ye, bronz haneler nakde yönelmiştir. Bankaların rengi rezerv stresiyle değişir. Grafik, mevduat, CBDC ve nakit toplamlarını gösterir.
NetLogo modelini indir · Yöntem ve varsayımlar · Deney çıktıları
Dar ekranda kontroller için aşağı kaydırabilirsiniz. Büyük ağ görünümünü masaüstünde incelemek daha kolaydır.
Üç karşılaştırma
- CBDC açık / kapalı: aynı kriz, tohum ve nakit kapasitesinde ödeme seçeneklerini karşılaştırın.
- Limit 10 / 50 / limitsiz: diğer ayarları sabit tutun. Mevduat grafiğine, nakde yönelmeye ve limitteki hanelere bakın.
- Sosyal etki 0 / 0,8: aynı kriz şiddetinde komşu kararlarının yayılmasını inceleyin.
İçeride ne oluyor?
- Başlangıç: her haneye 80–120 birim mevduat ve farklı bir karar eşiği veriliyor. Banka mevduatının seçtiğin oranı rezerv, kalanı sabit kredi varlığı olarak başlıyor.
- Haber ve komşular: kriz haberi 10. adımdan itibaren devreye girer. Hane haberin şiddetine, önceki adımda dönüşüm yapan komşularına ve banka stresine bakıyor.
- Tercih: CBDC erişimi, limitteki boşluk ve mahremiyet/başvuru senaryosu hedef aracı etkiliyor. CBDC seçilmiyorsa nakit alternatif oluyor.
- Gerçekleşme: karar vermek dönüşümün gerçekleştiği anlamına gelmiyor. Banka rezervi, CBDC limiti ve nakit hizmet kotası tutarı sınırlıyor.
- Geri besleme: dönüşüm hem mevduatı hem rezervi azaltıyor. Rezerv/mevduat oranı %8’in altına düşünce banka stresli sayılıyor; bu bilgi sonraki adımın kararına giriyor.
Hangi gösterge neyi söylüyor?
| Gösterge | Nasıl okunur? |
|---|---|
| Mevduat, CBDC, nakit | Hanelerin servetinin hangi araçta durduğunu gösterir. Üçünün toplamı korunur. |
| Stresli banka | Rezerv/mevduat oranı modeldeki %8 eşiğinin altında kalan banka sayısı. Gerçek banka iflası göstergesi değildir. |
| Limitteki pay | CBDC tutma limitine ulaşmış hanelerin oranı. Limit 0 iken bu gösterge herkesi limitte sayar; CBDC kullanımı olarak okunmamalıdır. |
| Bu adım karşılanamayan | O adımdaki dönüşüm talebi ile gerçekleşen tutar arasındaki fark. Birikimli zarar veya benzersiz kişi sayısı değildir. |
Bir grafikteki fark nereden geliyor?
Bu sürümde CBDC dönüşüm hızı nakitten yüksek kabul ediliyor. CBDC açık/kapalı karşılaştırması hem aracın varlığını hem bu hız farkını içeriyor. Aşağıdaki mekanizma denetimi, eşit aktarım koşullarıyla bu farkı ayrıca sınıyor.
Merkez bankasından yeni likidite gelmediği için toplam dönüşüm başlangıç rezerviyle sınırlı. Bu nedenle daha yüksek CBDC limiti her zaman daha çok dönüşüm üretmiyor. Grafiği yorumlarken davranış kuralını ve bu muhasebe sınırını birlikte okumak gerekir.
120 adımlık süre nakit kanalını erken kesebilir: ayrı doğrulama deneyinde aynı başlangıçla 480 adıma çıkıldığında nakit çıkışı da rezerv tavanına ulaştı. Banka atamasıyla halka ağı aynı indekse bağlı olduğu için banka içi sosyal yayılma ayrıca sınanmalıdır.
Modelin varsayımları
Haneler önceki adımın komşu davranışını ve banka stresini dikkate alır. Dönüşüm banka rezerviyle sınırlıdır. Limit dolunca nakit seçenek olarak kalır. Bu sürümde dijital dönüşüm, nakit hizmetinden hızlı kabul edilir; nakit kapasitesi ayrı bir kontroldür.
Faiz anahtarı yalnız tercih cazibesini değiştirir; faiz tahakkuku yapmaz. Mahremiyet ve başvuru seçenekleri varsayımsal tasarımlardır.
Kredi varlıkları sabittir. Mevduat sigortası, merkez bankası likidite desteği, varlık satışı ve bankalar arası transfer bu sürümde yoktur. Model sonuçları bu varsayımlarla birlikte okunmalıdır.
Kurallar mı, davranış mı?
Yeni mekanizma denetiminde 40 deney hücresini aynı sekiz başlangıçla eşleştirdik: toplam 320 NetLogo koşusu. Nakit işlem koşullarını eşitledik, CBDC cazibesinin kaçış kararına eklenmesini ayrıca kaldırdık ve süreyi 120’den 480 adıma uzattık.
| Rejim | 120 adım | 480 adım |
|---|---|---|
| Özgün yavaş nakit | %5,58 | %20,00 |
| Hızlı ve kotasız nakit | %20,00 | %20,00 |
| Eşit koşullarda CBDC; cazibe kaçıştan ayrık | %20,00 | %20,00 |
Yüksek limitte toplam kaçış aynı olabilir, fakat paranın nakit ile CBDC arasındaki dağılımı değişir. Limit 10’a indiğinde kısa dönem hız ve araç bileşimi ayrıca değişir. Tavanı burada başlangıç rezervi koyuyor; daha kapsamlı bir finansal sistem modeli farklı sonuç verebilir.
320 koşunun verisini indir · Kod, ham çıktılar ve yeniden üretim paketi
Yöntem ve yeniden üretme
Model her adımda hane servetinin, merkez bankası parasal yükümlülüklerinin ve banka bilançolarının korunumunu denetler. 150 koşuluk limit × kriz taraması, 10 farklı tohumla yürütüldü. Kod, parametre tablosu ve deney tanımı indirilebilir yöntem dosyasında yer alır.
Model kodu MIT lisanslıdır. NetLogo ve web çalışma ortamı kendi lisanslarına tabidir. Model lisansı.
Kaynaklar
- Wilensky, U. (1999). NetLogo. Northwestern University. Resmî belgeler.
- Grimm ve diğerleri (2020). The ODD Protocol for Describing Agent-Based and Other Simulation Models. JASSS 23(2),7. Makale.
- IMF (2025). Evaluating the Implications of CBDC for Financial Stability. Rapor.
- Barucci, Gurgone, Iori ve Azzone. Central Bank Digital Currency, Flight-to-Quality, and Bank-Runs in an Agent-Based Model. 2025 ön baskı; 2026 çalışma kâğıdı. Açık metin ve sürüm kaydı.
- TCMB (2025). Dijital Türk Lirası İkinci Faz İlerleme Raporu. Türkiye rehberi.



