# Kriz anında dijital para: ODD v0.1

12 Ekim 2026. NetLogo 7.0.4. Bu belge varsayımsal bir senaryo modelini tanımlar; Türkiye için kestirim veya CBDC-SPAR ampirik bulgusu değildir. Kod MIT lisanslıdır. NetLogo ve web motoru kendi lisanslarına tabidir.

## 1. Amaç

Aynı kriz haberi ve sosyal ağ altında, CBDC erişimi ve elde tutma limitinin mevduattan çıkışın hızı ile banka likidite stresiyle nasıl etkileştiğini incelemek. CBDC olmayan nakit senaryosu karşılaştırma sağlar. Sonuçlar karar kuralları, nakit sürtünmesi ve sabit kredi varsayımıyla birlikte değerlendirilmelidir.

## 2. Varlıklar, durum değişkenleri, ölçek

Haneler: başlangıçta 80 ile 120 model birimi arasında eşit dağılımdan çekilen mevduat, sıfır CBDC/nakit, bağlı banka, panik eşiği, dört temsilî algı puanı, önceki adım geçiş göstergesi ve hedef araç. Panik eşiği U(0,35;0,80), algı puanları U(0;1). Bunlar ölçülmüş ölçek puanları değildir.

Bankalar: mevduat toplamı, merkez bankası rezervi, sabit kredi varlığı, stres göstergesi ve adımlık nakit hizmet kapasitesi. Başlangıç bilançosu rezerv + kredi = mevduat; sermaye ve merkez bankası kredi desteği yoktur.

Merkez bankası: ayrı hareketli ajan yerine rezerv, CBDC ve nakit yükümlülükleriyle örtük temsil edilir. Toplam parasal yükümlülük bu kapalı modelde korunur.

Sosyal ağ: hanelerin derecesi dört olan halka komşuluk yapısı, ardından yüzde 5 olasılıklı bağ yeniden yönlendirme. Özbağ ve mükerrer bağ yoktur. Ağın ekrandaki dairesel yerleşimi kararları etkilemez. Bu, küçük dünya benzeri ağ yapısıdır; gerçek Türkiye ağı değildir.

Bir adım soyut model zamanıdır; gün veya saat değildir. Para tutarları model birimidir, Türk lirası kalibrasyonu değildir. Ufuk 120 adım.

## 3. Süreç ve zamanlama

1. Adımlık karşılanamayan talep sıfırlanır; bankaların nakit hizmet kapasitesi yenilenir.
2. Her hane önceki adımın banka stresini ve komşu geçiş oranını kullanarak eğilim ve hedef araç hesaplar. Bu hesaplar dönüşümlerden önce tamamlanır.
3. Haneler her adım başlangıç noktası dönen deterministik sırayla hizmet alır. CBDC dönüşümü limite, tüm dönüşümler banka rezervine, nakit ayrıca hizmet kapasitesine tabidir.
4. Yeni geçiş göstergeleri bir sonraki adımın sosyal sinyali olur. Banka mevduatı yeniden toplanır; rezerv / mevduat oranı yüzde 8'in altındaysa banka stresli görünür.
5. Muhasebe korunumları doğrulanır, zaman ve grafikler ilerler.

## 4. Tasarım kavramları

Ortaya çıkış: bireysel dönüşümler mevduat çıkışı ve banka stresini üretir. Stres bir sonraki adım kararlarına geri beslenir. Adaptasyon: komşu davranışı, banka stresi ve tasarım cazibesi eğilimi değiştirir; ajanlar öğrenen bir optimizasyon modeli kullanmaz. Etkileşim yalnız sosyal ağ ve ortak banka rezervi üzerindendir. Rastlantısallık başlangıçta kullanılır; çalıştırma içinde yeni rastgele karar gürültüsü yoktur. Aynı tohum aynı başlangıç ve ağ sağlar. Kolektif karar örgütü veya mekânsal maliyet yoktur.

Gözlem: mevduat/CBDC/nakit toplamı, stresli banka sayısı, limite ulaşan hane oranı, bu adımda karşılanamayan dönüşüm talebi ve yüksek/düşük gözetim kaygısı gruplarının ortalama CBDC servet payı.

## 5. Başlatma ve girdi

Kur komutu bütün bakiyeleri, ağı, durumları ve grafikleri yeniden kurar; random-seed tohum uygulanır. Startup yalnız ilk beyaz ağ görünümünü hazırlar. Dış veri dosyası veya katılımcı girişi yoktur. Model çalışma sırasında ziyaretçi yanıtı toplamaz.

| Parametre | Aralık | Varsayılan | Köken / gerekçe |
|---|---:|---:|---|
| hane-sayisi | 100–1000, adım 100 | 500 | Temsilî ajan sayısı; örneklem büyüklüğü değildir |
| banka-sayisi | 3–5 | 4 | Temsilî sektör |
| elde-tutma-limiti | 0–100, adım 5 | 20 | Temsilî model birimi; açıklanmış TCMB limiti değildir |
| limitsiz? | kapalı/açık | kapalı | Limit koşulunu kaldıran karşılaştırma |
| cbdc-var-mi? | kapalı/açık | açık | CBDC olmayan nakit karşılaştırması |
| kriz-siddeti | 0–1 | 0,50 | Temsilî dış haber sinyali, 10. adımdan sonra |
| sosyal-etki | 0–1 | 0,30 | Temsilî komşu sinyali ağırlığı |
| rezerv-orani | 0,05–0,50 | 0,20 | Temsilî likidite tamponu; mevzuat oranı değildir |
| mahremiyet-duzeyi | 0–1 | 0,80 | Varsayımsal algısal tasarım seviyesi |
| faiz-var-mi? | kapalı/açık | kapalı | Yalnız cazibeye 0,04 ekler; faiz tahakkuku yok |
| itiraz-yolu-etkili? | kapalı/açık | açık | Varsayımsal başvuru tasarımının cazibe yönünü değiştirir |
| nakit-kapasitesi | 1–20 | 4 | Banka başına adımlık temsilî nakit işlem sınırı |
| tohum | 1–100 | 1 | Tekrarlanabilir başlangıç |

Sabit varsayımlar: başlangıç mevduatı U(80;120), panik eşiği U(0,35;0,80), dört algı U(0;1), ağ yeniden bağlama 0,05, banka stres eşiği 0,08, banka stres sinyali 0,25, gözetim cezası ağırlığı 0,20, başvuru ağırlığı +/-0,08, özerklik ağırlığı 0,04, mahremiyet ağırlığı 0,04, CBDC dönüşümü mevduatın yüzde 8'i ve en çok 10 birim, nakit dönüşümü yüzde 2 ve en çok 3 birim. Hepsi temsilîdir. Nakit hizmeti için daha yavaş dönüşüm varsayımı ayrıca sağlamlık analizine tabidir.

## 6. Alt modeller ve karar kuralı

Cazibe = başvuru-guveni × (+0,08 veya -0,08) + odeme-ozerkligi × 0,04 + mahremiyet-beklentisi × mahremiyet-duzeyi × 0,04 + (faiz açıksa 0,04).

Gözetim cezası = gozetim-kaygisi × (1 - mahremiyet-duzeyi) × 0,20.

Eğilim = kriz haberi + sosyal-etki × önceki komşu geçiş oranı + (banka önceki adımda stresliyse 0,25). CBDC erişimi varsa, limitte yer kalmışsa ve cazibe - ceza >= -0,03 ise hedef CBDC olur; eğilime cazibe - ceza eklenir. Aksi halde hedef nakittir. Eğilim panik eşiğini aşarsa dönüşüm talebi oluşur.

Gerçekleşen tutar = min(talep, banka rezervi, CBDC için kalan limit). Nakit hizmet kotası biterse nakit gerçekleşmesi sıfırdır. Karşılanamayan talep her adım ayrı hesaplanır; tekrar edilen talepler kümülatif benzersiz hane sayısı gibi sayılmaz.

Her gerçekleşmede hane mevduatı ve bankanın rezervi x azalır; hane CBDC veya nakdi x artar. Krediler sabit kalır. Bu nedenle hane toplam serveti ve banka bilanço eşitliği korunur. CBDC + nakit + banka rezervi de başlangıç rezerv toplamına eşittir. Hata toleransı 0,000001 birimdir.

## 7. Deneyler ve doğrulama

- smoke: limit 0/20/100 × kriz 0/1 × CBDC açık/kapalı; 12 koşu.
- limit-kriz: limit 0/10/20/50/100 × kriz 0,2/0,5/0,8 × tohum 1–10; 150 koşu. Her koşu 120 adım. Tohumlar tekrarlardır; belirli sayıda tekrar tek başına istatistiksel yeterlik garantisi değildir.
- uc-degerler: her arayüz parametresinin alt/üst değerleri, diğerleri varsayılanda; 26 koşu.

Son CSV dosyaları results/ altında. Model içi kontrol her adım çalışır. Web derleyicisiyle ve NetLogo 7.0.4 masaüstü motoruyla ayrıca derleme kontrolü yapılır. Bunlar ampirik doğrulama değildir. Parametre uzayını daha geniş taramak, nakit hızı varsayımını ve hizmet sırasını değiştirmek, alternatif banka destek rejimleriyle karşılaştırmak sonraki sağlamlık çalışmasıdır.

## 8. Sınırlılıklar ve kalibrasyon

Kredi daralması, sermaye zararı, mevduat sigortası, bankalar arası transfer, varlık satışı, merkez bankası desteği, faiz tahakkuku ve günlük alışveriş yoktur. Rezerv tükenmesi iflasla özdeş değildir. Ekrandaki ağ gerçek sosyal ağ değildir. Tasarım seçenekleri resmî ürün özellikleri olarak sunulmaz.

Çevrimdışı cüzdan payı, ödeme erişimi/bağlantı kesintisi mekanizması olmadan banka likidite çekirdeğine eklenmedi. Sonraki ödeme erişimi modülü bunu ayrı sınayabilir.

Dört algı puanı davranış ağırlıklarıyla birlikte temsilîdir. Gelecekte CBDC-SPAR ölçek ve konjoint verileri kullanılabilir; faktör puanları doğrudan nedensel katsayı sayılmaz. Ölçüm hatası, kriz bağlamına dış geçerlik ve tercih katsayılarının davranışa aktarımı ayrıca değerlendirilmeli.

## 9. Kaynaklar

Grimm ve diğerleri (2020). The ODD Protocol for Describing Agent-Based and Other Simulation Models: A Second Update to Improve Clarity, Replication, and Structural Realism. JASSS 23(2),7. https://doi.org/10.18564/jasss.4259

Wilensky, U. (1999). NetLogo. Center for Connected Learning and Computer-Based Modeling, Northwestern University. https://docs.netlogo.org/

IMF (2025). Evaluating the Implications of CBDC for Financial Stability. https://www.elibrary.imf.org/view/journals/063/2025/008/article-A001-en.xml

TCMB (2025). Dijital Türk Lirası İkinci Faz İlerleme Raporu. https://www.tcmb.gov.tr/wps/wcm/connect/TR/TCMB+TR/Main+Menu/Yayinlar/Raporlar/Dijital+Turk+Lirasi/

Modelleme motivasyonu bu kaynaklardan gelir; davranış sayıları bunlardan tahmin edilmemiştir. Güncel NetLogo sürümü resmî belgede 7.0.4 olarak doğrulandı. NetLogo 7 kaynak dosyası .nlogox biçimindedir; eski .nlogo uzantısıyla yanlış biçim etiketlemesi yapılmadı.

## 10. Son model çıktılarının özeti

150 koşu, her hücrede 10 tohum. Yalnız bu modelin varsayımları altında son-adım ortalamaları. Ampirik sonuç değildir.

| Limit | Kriz | Mevduat/servet % | CBDC/servet % | Nakit/servet % | Stresli banka ort. |
|---:|---:|---:|---:|---:|---:|
| 0 | 0.2 | 100.00 | 0.00 | 0.00 | 0.00 |
| 0 | 0.5 | 94.39 | 0.00 | 5.61 | 0.00 |
| 0 | 0.8 | 93.86 | 0.00 | 6.14 | 0.00 |
| 10 | 0.2 | 100.00 | 0.00 | 0.00 | 0.00 |
| 10 | 0.5 | 85.20 | 9.77 | 5.03 | 3.60 |
| 10 | 0.8 | 84.56 | 10.00 | 5.43 | 4.00 |
| 20 | 0.2 | 100.00 | 0.00 | 0.00 | 0.00 |
| 20 | 0.5 | 80.00 | 19.82 | 0.18 | 4.00 |
| 20 | 0.8 | 80.00 | 19.90 | 0.10 | 4.00 |
| 50 | 0.2 | 100.00 | 0.00 | 0.00 | 0.00 |
| 50 | 0.5 | 80.00 | 20.00 | 0.00 | 4.00 |
| 50 | 0.8 | 80.00 | 20.00 | 0.00 | 4.00 |
| 100 | 0.2 | 100.00 | 0.00 | 0.00 | 0.00 |
| 100 | 0.5 | 80.00 | 20.00 | 0.00 | 4.00 |
| 100 | 0.8 | 80.00 | 20.00 | 0.00 | 4.00 |