Dijital para sözlüğü

Aracısızlaşma

Mevduatın bankalardan merkez bankası parasına kayması sonucu bankaların kredi verme kapasitesinin zayıflaması riski.

Aracı kurum

Kullanıcıya dijital para cüzdanı ve ödeme hizmeti sunan banka, ödeme kuruluşu ya da elektronik para kuruluşu.

Banka mevduatı

Bankadaki hesapta duran para; bankanın hesap sahibine olan borcudur. Türkiye'de 5411 sayılı Bankacılık Kanunu'yla düzenlenir.

Çevrimdışı ödeme

İnternet ya da mobil ağ bağlantısı olmadan yapılan dijital ödeme; genellikle akıllı kart veya güvenli bir yonga ile sağlanır.

Dağıtık defter teknolojisi (DLT)

Kayıtların tek bir merkezde değil, birden çok katılımcının tuttuğu eşzamanlı kopyalarda saklandığı teknoloji. Blokzincir bunun bir türüdür.

Dijital banka hücumu

Kriz anında insanların mevduatlarını çok hızlı biçimde dijital merkez bankası parasına çevirmesi.

Dijital cüzdan

Dijital paranın tutulduğu ve ödemelerin başlatıldığı uygulama ya da kart.

Dijital Türk lirası (DTL)

TCMB'nin 2020'den beri üzerinde çalıştığı, Türk lirasının dijital biçimi. Tedavüle çıkarılma kararı henüz verilmedi. Ayrıntı

Elde tutma limiti

Bir kişinin tutabileceği en yüksek dijital para tutarı; bankalardan ani para çıkışını sınırlamak için tartışılır.

Elektronik para

Ödeme ve elektronik para kuruluşlarının ihraç ettiği, karşılığında fon alınarak oluşturulan dijital değer. Türkiye'de 6493 sayılı Kanun'la düzenlenir.

Gözetim algısı

CBDC SPAR'ın ölçtüğü boyutlardan biri: ödemelerin izlenebileceğine ve bu bilginin amacı dışında kullanılabileceğine dair kaygı. Ayrıntı

Hesap tabanlı tasarım

Paranın kimliği doğrulanmış bir hesaptaki bakiye olduğu tasarım; işlemi doğrulamak için hesap sahibinin kim olduğu bilinir.

Hukuki başvuru

CBDC SPAR'ın ölçtüğü boyutlardan biri: bir sorun olduğunda etkili bir itiraz ve başvuru yolu bulunacağına dair inanç. Ayrıntı

İki katmanlı (hibrit) model

Paranın merkez bankasının yükümlülüğü olarak kaldığı, cüzdan ve ödeme hizmetlerinin bankalar ve ödeme kuruluşlarınca sunulduğu yapı.

TCMB'nin raporları dijital Türk lirası için bu yapıyı tarif ediyor.

Jetonlaştırma (tokenizasyon)

Bir varlığın ya da hakkın dijital kayıt sisteminde aktarılabilir bir birim olarak temsil edilmesi.

Jeton (token) tabanlı tasarım

Paranın sahibinin elinde tuttuğu dijital bir birim olduğu tasarım; işlemi doğrulamak için jetonun gerçek olduğu bilinir.

Kripto varlık

Dağıtık defter teknolojisiyle oluşturulan ve aktarılan dijital varlık. Birçoğunun bir ihraççısı yoktur ve değeri dalgalanabilir.

Kullanıcı egemen kimlik

Kişinin kimlik bilgilerini kendi denetiminde tuttuğu ve yalnız gereken kadarını paylaştığı dijital kimlik yaklaşımı.

Mahremiyeti artırıcı teknolojiler

Bir işlemin doğruluğunu kanıtlarken gereğinden fazla kişisel veri açığa çıkarmamayı sağlayan teknik yöntemler.

Merkez bankası dijital parası (CBDC)

Bir ülkenin merkez bankasının ihraç ettiği, doğrudan merkez bankasının yükümlülüğü olan dijital biçimdeki ulusal para.

Dijital avro ve dijital Türk lirası bu kapsamda tartışılan projelerdir.

Müşterini tanı (KYC)

Aracı kurumun, kara para aklama ve terörün finansmanıyla mücadele kuralları gereği müşterinin kimliğini doğrulaması.

Ödeme özerkliği

CBDC SPAR'ın ölçtüğü boyutlardan biri: paranın ne zaman ve neye harcanacağına kişinin kendisinin karar vermesine dair beklenti. Ayrıntı

Perakende CBDC

Vatandaşların ve işletmelerin günlük ödemelerde kullanması için tasarlanan merkez bankası dijital parası.

Programlanabilir ödeme

Ödemenin bir koşula bağlanması; örneğin teslimat onaylanınca ödemenin kendiliğinden gerçekleşmesi.

Programlanabilir para

Paranın kendisine nerede, ne zaman ya da neye harcanabileceğine dair kural eklenmesi. Ödeme özerkliği ve mülkiyet hakkı açısından en çok itiraz edilen tasarım budur.

Stabil kripto para (stablecoin)

Değerini bir ulusal paraya ya da varlığa sabitlemeyi amaçlayan, özel bir şirketin ihraç ettiği kripto varlık. Merkez bankası parası değildir.

Takma adlaştırma

Kişisel verinin, ek bilgi olmadan kişiyle ilişkilendirilemeyecek biçimde bir kodla değiştirilmesi.

Toptan CBDC

Yalnız bankalar ve finansal kuruluşlar arasındaki büyük tutarlı ödemelerde kullanılan merkez bankası dijital parası.

Yasal ödeme aracı

Bir borcun ödenmesinde alacaklının kabul etmekle yükümlü olduğu para. Türkiye'de banknotlar bu niteliktedir; dijital Türk lirasının durumu mevzuatla belirlenmelidir.

Kavramların bir arada nasıl işlediğini CBDC rehberinde, Türkiye'deki projeyi Dijital Türk lirası rehberinde anlatıyoruz.