Dijital Türk lirası: bilinenler ve henüz belli olmayanlar

Kronoloji

1. 2020

   TCMB, kavram ispatı çalışmalarına başladı.

2. 2022

   Birinci faz çalışmaları başladı; teknoloji ortaklarıyla iş birliği yürütüldü.

3. 2023, ilk yarı

   Birinci fazın pilot testleri tamamlandı.

4. 2023, sonu

   Dijital Türk Lirası Birinci Faz Değerlendirme Raporu yayımlandı.

5. 4 Eylül – 15 Ekim 2025

   Ekosisteme katılım çağrısının birinci aşaması: 16 banka ve 25 ödeme ve elektronik para kuruluşundan 85 proje başvurusu.

6. 13 Kasım – 12 Aralık 2025

   Birinci aşamayı geçen 51 projenin ikinci aşama başvuruları ve sunumları.

7. 24 Kasım 2025

   Dijital Türk Lirası İkinci Faz İlerleme Raporu yayımlandı. Rapor, tedavül kararının henüz verilmediğini belirtiyor.

8. 3 Ağustos 2026

   12 banka ve 6 ödeme ve elektronik para kuruluşuna ait 23 proje, geliştirme ve deney alanı testlerinin yapılacağı üçüncü aşamaya geçti. Kategoriler: jetonlaştırma (15), programlanabilir ödemeler (17), kullanıcı egemen kimlik (7), mevcut sistemlerle birlikte çalışabilirlik (15), makineler arası ödemeler (1).

Nasıl çalışması planlanıyor?

İki katmanlı yapı

TCMB'nin raporlarına göre merkez bankası dijital paranın ihracından, bankalar ve ödeme kuruluşları ise kullanıcıya erişimden ve cüzdan hizmetlerinden sorumlu olacak.

Kimlik ve mahremiyet

İkinci faz raporuna göre TCMB'nin Dijital Para Sistemi'nde kişilerin kimlik bilgileri yer almıyor; kimlik bilgisi kullanıcının seçtiği aracı kurumda tutuluyor. Ödemelerin Merkezi bilgilendirme sayfası mahremiyetin "azami ölçüde" sağlanacağını yazıyor.

Çevrimdışı ödeme

Rapor, internet ve mobil ağ olmadan ödemeyi hedefliyor; akıllı kart ve karekodla paylaşılan ödeme bilgisinden söz ediyor ve çevrimdışı kullanımın "zorunlu hallerle sınırlı" olmayacağını yazıyor.

Erişim

Ödemelerin Merkezi sayfasına göre tedavüle çıkarsa dijital Türk lirası yaş ya da mevduat veya ödeme hesabı sahibi olma gibi ön koşullar aranmadan kullanılabilecek.

Elde tutma limiti

Rapor somut bir tutar vermiyor; limitlerin kullanıcı davranışlarıyla uyumlu belirlendiği durumlarda sistemik risk oluşmadığına dair analizlerden söz ediyor.

Programlanabilir ödemeler

Üçüncü aşamaya geçen 23 projenin 17'si programlanabilir ödemelerle ilgili. Ödemelerin Merkezi sayfası, TCMB'nin vatandaşların dijital Türk lirasını nasıl kullanacağına dair bir yetkisi olmayacağını belirtiyor.

Ne değildir?

• Kripto para değildirİhraççısı merkez bankasıdır, değeri Türk lirasıdır ve dalgalanmaz. Kripto varlık hizmet sağlayıcıları 2024'te 7518 sayılı Kanun'la SPK'nın denetimine alındı; bu rejim özel ihraççılara yöneliktir, merkez bankası parasına değil.
• Banka mevduatı değildirBanka hesabındaki para bankanın size borcudur (5411 sayılı Bankacılık Kanunu). Dijital Türk lirası ise doğrudan merkez bankası parası olarak tasarlanıyor.
• Elektronik para değildirElektronik parayı ödeme ve elektronik para kuruluşları ihraç eder (6493 sayılı Kanun). Dijital Türk lirasının ihraççısı TCMB'dir.
• Nakdin yerine geçmesi amaçlanmıyorÖdemelerin Merkezi sayfası, dijital Türk lirasını mevcut ödeme yöntemleriyle rekabet etmeyen, onları tamamlayan bir seçenek olarak tanımlıyor.

Hukuki çerçeve

TCMB'nin 2023 tarihli Birinci Faz Değerlendirme Raporu, tedavül için mevzuat değişikliği gerekeceğini kendisi kaydediyor:

"Dijital paranın tedavülü için başta 1211 sayılı Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası Kanunu olmak üzere mevzuatımızda ihtiyaç duyulacak tüm düzenlemelerin yapılması gerekecektir."

İkinci faz raporu da hukuki düzenlemelerin, tedavül kararı alınırsa geçilecek üçüncü fazda yürütüleceğini belirtiyor.

Bugün Türk hukukunda para araçları ayrı kanunlarla düzenleniyor: banknot 1211 sayılı TCMB Kanunu'yla, banka mevduatı 5411 sayılı Bankacılık Kanunu'yla, elektronik para 6493 sayılı Kanun'la, kripto varlık hizmet sağlayıcıları 2024'ten beri 7518 sayılı Kanun'la. Dijital Türk lirası bu kategorilerin hiçbirine tam olarak uymuyor.

Ekibimizden Tarık İsmet Alkan'ın yüksek lisans tezi, mevcut mevzuatın dijital para ihracına açık bir kanuni dayanak sunmadığını ve ihraç yetkisi ile hukuki statünün birlikte, açık bir kanun hükmüyle kurulması gerektiğini savunuyor. Tez ayrıca elde tutma limiti ve programlanabilirlik gibi tasarım tercihlerinin Anayasa'nın 13, 20, 35 ve 48. maddeleri çerçevesinde ölçülülük denetiminden geçmesi gerektiğini tartışıyor. Bunlar bir akademik çalışmanın görüşleridir; kesinleşmiş hukuki durum değildir.

Henüz belli olmayanlar

• Tedavül kararının verilip verilmeyeceği ve tarihi.
• Hangi kamu kurumunun hangi koşulda ve hangi kararla kayıtlara erişebileceği; bu erişimi kimin denetleyeceği.
• Kişi başına elde tutma limitinin tutarı.
• Çevrimdışı tutulabilecek tutar ve kart kaybolduğunda ne olacağı.
• Hatalı ödeme, dolandırıcılık ve uyuşmazlıkta itiraz ve iade yolu.
• Programlanabilir özelliklerin kim tarafından, hangi rızayla ve hangi sınırlar içinde kullanılacağı.

CBDC-SPAR, bu belirsizlikler karşısında insanların hangi güvenceleri beklediğini ölçmeyi amaçlıyor. Araştırmanın ölçtüğü dört boyuta ve vatandaş sorularının kısa yanıtlarına göz atabilirsiniz.